Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)

DEHB, zekâyı etkileyen bir bozukluk değildir. Ancak bu çocuklar DEHB’de yaşanan güçlüklerden dolayı okulda beklenenin altında başarı gösterebilirler. Bu durum zeka ile ilgili sorunlarla değil, davranış sorunları ile ilgilidir.
Hiperaktivite belirtileri

• Yerinde duramazlar
• Oturması gerektiği halde oturamazlar
• Sessiz sakin oyun oynamakta güçlük çekerler
• Yerli yersiz koşup tırmanırlar
• Çok konuşurlar
• Çoğu zaman sorulan soru tamamlanmadan cevabını yapıştırırlar
• Her zaman bir şeylerle uğraşırlar
• Sırasını beklemekte zorlanırlar
• Olaylara veya konuşmalara müdahale edip yarıda keser

Dikkatsizlik belirtileri

• Yönergeleri başından sonuna kadar takip edemezler
• Dikkatlerini yaptığı işe veya oyuna vermekte zorlanırlar
• Evde veya okulda yapacağı işler ve aktiviteler için gereken malzemeleri kaybederler
• Siz konuşurken dinlemez gibi görünürler
• Detayları gözden kaçırırlar
  Düzensiz görünürler
• Uzun süre zihinsel çaba gerektiren işleri yapmakta zorlanırlar ve bunlardan kaçınırlar
• Unutkandırlar
• İlgileri kolayca başka yönlere kayar

Gebelik esnasındaki faktörler:

• Alkol kullanımı
• İlaç kullanımı
• Kötü beslenme
• Sigara kullanımı
• Kimyasal zehirler (ör: kurşun)

Doğum ve Doğumdan sonraki faktörler:

• Zor doğum, doğum esnasında ya da sonrasında yaşanan tıbbi sorunlar
  Erken doğum
• Düşük doğum ağırlığı
• Merkezi sinir sistemi İnfeksiyonları
  Demir eksikliği
• Kimyasal zehirler (ör: kurşun)

DEHB kalıtsal yönü olan bir hastalıktır. Anne ya da babada DEHB olması çocukta bu hastalığın görülme riskini %50-60 oranında artırmaktadır. Yakın akrabalarda görülmesi ise riski %10-30 artırır.

Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğunun varlığından söz edebilmek için belirtilerin yedi yaştan önce başlaması, okul ve ev gibi en az iki ortamda görülmesi, süreklilik göstermesi ve günlük yaşamı etkileyecek boyutta olması gerekir. Okul öncesi çocuklarda tanı koymak zordur, çünkü küçük çocukların çoğu hareketlidir ve davranışları değişkenlik gösterir. Bu durumda en önemlisi zaman içinde değerlendirme yaparak gelişimin izlenmesidir. Değerlendirme yapan uzman, klinik gözlemleri, muayene bulgularını, psikometrik test sonuçlarını aile ve öğretmenden aldığı bilgilerle birleştirerek tanıya ulaşır. Tanı koymak kolay değildir, çünkü aile içi problemler, sağlık problemleri, öğrenme güçlüğü gibi sorunlar da çocuklarda hareketlilik ve kaoslu davranışlara sebep olabilir. Her ne kadar DEHB belirtileri mevcut olsa da, böyle bir durumda çocuk DEHB tanısı almaz.

Çocukların %1’i DEHB’in ağır şeklini yaşar. Diğer şekillerinin görülme sıklığı %2-4 arasındadır. Erkek çocuklarda kız çocuklara oranla daha sık rastlanır. Okul çağı çocuklarında % 4-8 oranında oldukça sık görülür.

579 okul çağı çocuğunu kapsayan oldukça kapsamlı tedavi çalışmasının sonuçlarına göre ilaçlar, hem kısa hem de uzun dönemde etkin, güvenilir bulunmuş bir tedavidir. Okul öncesi dönem çocuklarında yapılan oldukça benzer bir çalışmada da benzer sonuçlar bulunmuştur. Günümüzde DEHB belirtileri ilaçlar ile oldukça başarılı olarak düzeltilebilmektedir. Farklı türde ilaçlar kullanılmaktadır. En sık kullanılanlar “stimülanlar”dır. Stimülanlar beynin dikkat, dürtüler ve davranışın düzenlenmesi ile ilgili bazı bölgelerinde merkezi sinir sistemini uyararak etki gösterirler. Şu an tüm dünyada ve ülkemizde DEHB olan çocukların tedavisinde birinci seçenek olarak kullanılmaktadırlar. Stimülanların DEHB olan çocukların %70-80’inde faydalı olduğu düşünülmektedir. Kısa dönemde etkin oldukları birçok çalışmayla gösterilmiştir. Uzun dönemde de etkileri yeni çalışmalarla anlaşılmış ve etkin oldukları bulunmuştur. Bu grup içerisinde farklı ilaçlar yer almaktadır. Tedaviye ilk olarak hangi stimulan ile başlanacağına dair bir veri henüz yoktur. En çok metilfenidat ile ilgili çalışma olduğu için bu daha çok kullanılmaktadır. Bir stimulana yanıt alınamazsa diğer stimulana geçilmesi önerilmektedir. İlk bakışta hiperaktif bir çocuk “uyarıcı” ilaçlar ile nasıl daha sakin bir çocuk olacak diye akla gelebilir. Oysa uyarıcı ilaçlar, beynin yeterince çalışmayan dikkat ve dürtüsellik ile ilgili bölgelerini uyararak daha fazla çalışmalarını sağlarlar. Bilinenin aksine ilaçlar bağımlılık yapmazlar. Bu ilaçlar beynin bazı kısımlarını uyararak, odaklanma ve davranışlarını kontrol etme becerilerini arttırır. Fakat tedavinin başarısı tek başına ilaca bağlı değildir; başta öğretmenler olmak üzere, çocuğun gelişimine katkıda sağlayacak diğer meslek gruplarına (rehber öğretmen, psikolog, pedagog) ve aileye önemli görevler düşmektedir.

DEHB bulunan çocukların anne-babaları için Dr. Russel Barkley tarafından önerilen 10 kural:
1. Kurallar koyduğunuz zaman bunların çok spesifik olmasına dikkat edin ve onları yazıp asın
2. Ödülleriniz çocuk için anlamlı ve güçlü ödüller olsun
3. Sık sık geri bildirim verin, çocuğunuza onun ne yaptığının farkında olduğunuzu gösterin
4. Çocuğunuza beklentileri ve planları konusunda yardım edin
5. Çocuğunuzun iyi günleri olabileceği gibi kötü günleri de olabileceğini göz önünde bulundurun
6. Olumsuzluklar, yapamadığı şeyler ve cezalar hakkında odaklanmaktan ziyade olumlular üzerinde odaklanın
7. Bir karakter sorunuyla değil biyolojik bir sorunla mücadele etmekte olduğunuzu daima akılda tutun
8. Çok konuşup nasihat vermeyin, davranışlarınız daha öğretici olacaktır
9. Espiri anlayışınızı kaybetmeyin ve sabırlı olun
10. Kendiniz ve çocuğunuza karşı hoşgörülü olun.